X
تبلیغات
آرامش روح و روان - نقش ایمان دینی در بهداشت روانی و ناراحتی های روحی و روانی

آرامش روح و روان

روانشناسی وآرامش روح وروان - خوشبختی تنهاپیشنهادخداوندبه انسان بود

نقش ایمان دینی در بهداشت روانی و ناراحتی های روحی و روانی

آیا ایمان دینی در بهداشت روانی و ناراحتی های روحی و روانی آدمی مؤثر است یا خیر؟

  از نظر روانشناختى دین کارکردها و ثمرات بسیارى براى انسان دارد. در میان دانش‏هاى جدید هیچ یک مانند روانشناختى نقاب از رازهاى شگفت دین و دیندارى برنکشیده و لزوم اجتناب‏ناپذیر آن را به طور ملموس روشن نساخته است. پاره‏اى از کارکردهاى دین و دین ورزى در این عرصه عبارتند از:

1. معنا بخشیدن به حیات(13)
از مهم‏ترین کارکردهاى اساسى دین تبیین معناى زندگى است. هر انسانى از خود مى‏پرسد که این زندگى براى چیست؟ درد و رنج و مرگ و میرها چه معنا دارد؟ و در مجموع آیا جهان ارزش زیستن دارد یا نه؟ یافتن پاسخى صحیح در برابر این پرسش‏هاى بنیادین زندگى‏ساز است و ناکامى در برابر آن زندگى سوز. دین با تبیین جاودانگى، حکمت و هدفمندى هستى و جهت گیرى رو به خیر و کمال و تعالى آن، در پرتو تدبیر خداوند حکیم و رحمان و رحیم، خرد پذیرترین و دلپسندترین معنا از حیات انسان و جهان را به دست مى‏دهد. کارل یوستاویونگ(14) در اهمیت این مسأله مى‏نویسد: »در میان همه بیمارانى که در نیمه دوم حیاتم با آنها مواجه بوده‏ام، یکى هم نبوده که مشکلش در آخرین وهله، چیزى جز مشکل یافتن یک نگرش نسبت به حیات باشد. با اطمینان مى‏توان گفت که همه آنان از آن رو احساس بیمارى مى‏کرده‏اند که چیزى را که ادیان زنده هر عصر، به پیروان خود، عرضه مى‏دارند، از دست داده‏اند و هیچ یک از آنان قبل از یافتن بینش دینى خود، شفاى واقعى نیافته است«.(15)
ویکتور فرانکل(16) نیز قدرت دین را عقیده به »اَبَر معنى«(17) مى‏داند، یعنى دین بهترین معنى براى زندگى کردن است.(18)
برخى از جامعه شناسان نیز برآنند که گوهر دین واکنش در برابر تهدید به بى‏معنایى در زندگى بشر و تلاش در جهت نگریستن به جهان به مثابه حقیقى معنادار است.(19)
پاره‏اى از بروندادهاى روانشناختى تفسیر دینى حیات عبارت است از:
1.1. احساس خوش بینى و رضایت
2.1. مطبوع سازى زندگى در مجموعه هستى
3.1. ایجاد امیدوارى
4.1. مسئولیت پذیرى
5.1. نشاط و حرکت
آموزه‏هاى دینى نگرش فرد به نظام هستى و قوانین آن را خوشبیانه مى‏سازد.(20)
از نظر استاد مطهرى فرد باایمان در کشف هستى هم چون شهروند کشورى است که قوانین و تشکیلات و نظامات آن را صحیح و عادلانه مى‏داند و به حسن نیت کارگزاران آن ایمان دارد. لاجرم:
اولاً، زندگى براى او مطبوع و دلپذیر مى‏شود.
ثانیاً، زمینه‏هاى ترقى و تعالى را براى خود و دیگران فراهم مى‏بیند و روح »امیدوارى« در او پدید مى‏آید.
ثالثاً، اگر چیزى موجب عقب ماندگى او شود آن را جز کم کارى و بى تجربگى و مسئولیت گریزى خود و امثال خود نمى‏داند. او همچنین پاره‏اى از رنج‏ها و دشوارى‏ها را زمینه ترقى و تکامل خود مى‏داند. این اندیشه به طور طبیعى شخص را به غیرت مى‏آورد و با »خوش بینى« و »امیدوارى« به حرکت و جنبش در جهت اصلاح خود وا مى‏دارد و از دشوارى‏ها استقبال مى‏کند. در مقابل فرد بى‏ایمان شهروندى رامى ماند که قوانین، تشکیلات و کارگزاران کشورش را فاسد مى‏داند و از قبول آنها هم چاره‏اى ندارد. درون چنین فردى انباشته از عقده‏ها و کنیه‏ها است. او هرگز به فکر اصلاح خود نمى‏افتد، از جهان لذت نمى‏برد و هستى براى او زندانى هولناک است که یا باید از چنگ آن بگریزد و یا با رنج و سختى آن را تحمل کند. زبان حال او در جهان این است که:
در کف شیر نر خونخواره‏اى
غیر تسلیم و رضا کو چاره‏اى
از این رو قرآن مجید مى‏فرماید: »وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنْکاً«(21).
با توجه به آنچه گذشت مى‏توان تاثیر معناى دینى حیات بر روان و کنش فرد را به شکل زیر ترسیم کرد:
معناى دینى حیات -< خوش بینى -< مطبوع سازى زندگى -< امیدوارى - < مسؤولیت پذیرى -< جنبش و حرکت اصلاحى

2. بهداشت، سلامت و آرامش روان
یکى از نیازهاى مهم انسان سلامت و آرامش روان است. در دنیاى کنونى علیرغم پیشرفت‏هاى خیره‏کننده علمى و تکنولوژیکى بشر روز به روز اضطراب، دلهره، افسردگى و ناآرامى بیش از پیش بر انسان چیره شده و حاجت به آرامش روحى و روانى بیشتر احساس مى‏شود. نقش دین در سلامت و آرامش روان از جهات مختلفى حایز اهمیت است. در این باره تحقیقات انجام شده توسط روان شناسان قابل توجه است:
الف. دیندارى و تحمل فشارهاى روانى
تحقیقات انجام شده نشان مى‏دهد انگاره‏هاى دینى نقش مؤثرى در تسکین آلام روحى، کاهش اضطراب و تحمل فشارهاى روانى دارند و افراد مذهبى از ناراحتى روانى بسیار کمترى رنج مى‏برند.(22)
ب. دیندارى و افسردگى
براساس تحقیقات بین دین و افسردگى است، استرس و اضطراب نسبت معکوس وجود دارد.(23) این مسأله در عصر حاضر مورد توجه بسیارى از روانشناسان و اندیشمندان است.
ویلر(24) بر آن است که فرد مذهبى از طریق اعتقادات دینى بر مشکلات چیره مى‏شود و از طریق اعمال مذهبى و شرکت در مراسم دینى به شبکه وسیع حمایت‏هاى اجتماعى متصل مى‏شود. میدور(25) نیز اظهار مى‏دارد که وابستگى دینى چون بدیل دیگر متغیرهاى مؤثر بر سلامت روان مانند وضعیت اقتصادى و حمایت‏هاى اجتماعى عمل مى‏کند و منجر به کاهش شیوع افسردگى مى‏شود.(26)
ج. بررسى‏ها گواه بر آن است که بین دیندارى و بزهکارى رابطه منفى وجود دارد و رفتارهاى مذهبى مى‏تواند بین این دو تمایز افکند.(27)
د. دیندارى و کاهش مصرف الکل و مواد مخدر
براساس تحقیقات انجام شده توسط ادلف(28)، اسمارت،(29) اوتار،(30) دیویدز،(31) افراد مذهبى از مواد مخدر استفاده نمى‏کنند و یا بسیار کم مصرف مى‏کنند. از نظر لوچ(32) و هیوز(33) به ویژه در میان عناصر مذهبى اصولگرایان کمتر از همه به مواد مخدر گرایش دارند و هر اندازه ایمان دینى فرد قوى‏تر باشد احتمال استفاده از مواد مخدر و الکل در او کمتر یا مساوى با صفر است.(34)
ه. دین‏دارى و خودکشى و خودسوزى
تحقیقات نشان مى‏دهد خودکشى درکسانى که در مراسم دینى شرکت مى‏کنند نسبتى بسیار کمتر از دیگران دارد. کامستاک(35) و پاتریچ(36) دریک بررسى نشان دادند احتمال خودکشى در افرادى که به عبادتگاه‏ها نمى‏روند چهار برابر بیش از شرکت‏کنندگان در محافل دینى است.(37) هم پژوهش‏ها نشان مى‏دهد یکى از علل مهم خودسوزى ضعیف بودن اعتقادات مذهبى بوده است.
یک بررسى که در کشور اردن توسط داراکه(1992) (38) انجام شده است نشان مى‏دهد که تعداد خودکشى در ماه رمضان در مقایسه با ماههاى دیگر سال کاهش قابل توجهى را نشان مى‏دهد.(39)
و. دیندارى، رضایت از ازدواج و کاهش طلاق
براساس مطالعات انجام شده مذهب مهم‏ترین عامل پاى‏بندى به خانواده، رضایت از ازدواج(40) و کاهش طلاق است و این مسأله عامل مهمى در بهداشت روانى خانواده‏ها به شمار مى‏رود. تحقیقات نشان داده است مردانى که همسرانشان را طلاق داده و یا از آنها جدا شده‏اند ده برابر پیش از دیگران در معرض ابتلا به بیمارى‏هاى روانى هستند.(41)

3. سازگارسازى جهان درون و برون؛ کاهش رنج ها
بهره دیگرى که از تفسیر دینى حیات بر مى‏خیزد »ایجاد سازگارى بین جهان درون و برون« و لاجرم کاهش رنج‏ها و ناراحتى‏ها است.
بدون شک در مواردى بین خواسته‏ها و تمایلات انسان و آنچه در جهان خارج وجود دارد تفاوت‏هایى مشاهده مى‏شود. گاه این تفاوت‏ها به گونه‏اى است که شرایط خارجى براى انسان رنج آفرین و ملال‏انگیز است. این تفاوت‏ها مى‏تواند به گونه‏هاى مختلف باشد مثل:
1. تفاوت بین خواسته‏هاى ما و نظام تکوین، مانند: شرور و آفاتى چون مرگ و میرها، سیل، زلزله، نقض عضو، بیمارى و...
2. بین تمایلات ما و واقعیات اجتماعى مثل: حاکمیت نظام استبدادى و...
از طرف دیگر در مواردى واقعیات خارجى به سهولت و در شرایطى که ما در آن قرار داریم تغییرپذیر است؛ در چنین وضعیتى انسان‏ها به طور معمول در جهت تغییر جهان خارج به سود تمایلات خود مى‏کوشند؛ اما گاه جهان خارج اصلا تغییر پذیرنیست، یا در شرایط مورد نظر شخص دگرگون نمى‏شود؛ و یا تغییر آن مستلزم هزینه‏هایى تحمل‏ناپذیر و نامعقول است. در این موارد بهترین راه سازگارسازى درون با خارج است و دین نیرومندترین عامل آشتى دهنده این دو جهان است. دین با تفسیرى که از جهان و ناملایمات و رنج‏هاى آدمى در آن مى‏دهد، نه تنها ناسازگارى آن دو را از میان بر مى‏دارد؛ بلکه با دادن نقش عبادى به تحمل دشوارى‏ها و این که بزرگ‏ترین اولیاى الهى چشنده تلخ‏ترین رنجهایند شیرین‏ترین رابطه را بین آن دو ایجاد مى‏کند؛ به طورى که انسان مؤمن مى‏گوید: »زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت«، از همین رو »الیسون« بهترین راه مقابله با مشکلات تغییرناپذیر را مقابله مذهبى مى‏داند.(42)
این که حضرت اباعبدالله الحسین )ع( در سرزمین سوزان کربلاء و دیدن آن همه رنج و مصیبت و زخم‏هاى بسیار بر جان و توان خویش فرمود: »رضا الله رضانا اهل البیت« و زینب کبرى پس از تحمل آن همه دشوارى طاقت فرسا مى‏فرماید: »ما رأینا الا الجمیل« عالى‏ترین نمایش شکوه ایمان در سازگارى جهان درون و برون و شیرین نمودن رنج و سختى در جهت مقاصد و اهداف بلند الهى و انسانى است. بدین ترتیب نه تنها رنج انسان کاهش مى‏یابد، بلکه در مواردى شیرین و دلپذیر مى‏شود و این جز در سایه دین و ایمان دینى امکان‏پذیر نیست.

4. هدف بخشى و ایده‏ال پرورى
یکى از مهم‏ترین کارکردهاى دین ارائه ایده‏آل و آرمان مطلوب است. ایده‏آل اصل یا موضوعى است که مورد گرایش انسان قرار گیرد و هدف تلاش‏ها و کوشش‏هاى او باشد. ایده‏آل موجب شکل‏گیرى نوع انتخاب آدمى است. شخص به طور آگاهانه یا ناخودآگاه همه پدیده‏ها را با آن مى‏سنجد و ارزشداورى مى‏کند. ایده آل از مختصات زندگى بشرى و از عناصر اساسى آن است. انسان زمانى مى‏تواند از یک زندگى حقیقى برخوردار باشد که آگاهانه براى خود ایده آل و آرمان انتخاب کند. انسان‏ها در طول تاریخ ایده‏آل‏هایى چون رفاه، ثروت، شهرت، مقام، عشق، زیبایى، دانش و... انتخاب کرده‏اند لیکن بهترین ایده آل آن است که داراى شرایط زیر باشد:
1.4. منطقى باشد.
2.4. قابل وصول باشد.
3.4. تمایلات سودجویانه و خودخواهانه و من طبیعى آدمى را کنترل کند.
4.4. در انسان چنان کششى ایجاد کند که از درون به سوى هدف اعلاى حیات حرکت کند.
چنین آرمانى تنها از دین حق و معناى دینى حیات بر مى‏خیزد.(43)

5. پاسخ به احساس تنهایى
یکى از رنج‏هاى بشر که در جهان صنعتى و پیدایش کلان شهرها به شدت رو به تزاید نهاده است مساله احساس تنهایى است. منظور از احساس تنهایى در این جا تنهایى فیزیکى یعنى جدایى از دیگران نیست؛ بلکه گونه‏هاى دیگرى هم چون ناتوانى دیگران در پاسخ‏دهى به برخى از نیازهاى انسان، عدم درک دیگران از شخص و یا سرگرمى دیگران به کار خود و جستجوى منافع خویش و عدم توجه عمیق، جدى، خیرخواهانه و دیگر خواهانه در جهت تأمین خواسته‏ها و نیازهاى شخص است.(44)
به عبارت دیگر انسان در این دنیا خود را در میان انبوه مردمانى مى‏یابد که همواره در بند خودخواهى‏هاى خویشند و حتى اگر اعمالى به ظاهر نیک و مفید به حال دیگرى انجام مى‏دهند عمدتاً آمیخته به انواع درخواست‏ها، گرایش‏ها و خودخواهى‏هاى ظاهر و پنهان است و کسى صد در صد به خاطر »من« کارى براى »من« انجام نمى‏دهد. اما در نگرش دینى انسان هیچ‏گاه تنها نیست. خدا همواره با اوست »وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ«(45) نسبت به انسان رؤوف و مهربان است »أَنَّ اللَّهَ بالناس له رَؤُفٌ رَحِیمٌ«(46) نیازهاى انسان را مى‏داند، در رفع آنها تواناست، به یارى انسان مى‏شتابد و دعاى او را اجابت مى‏کند، و در این جهت هیچ خواسته، نیاز و تقاضایى ندارد. »ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِیدُ أَنْ یُطْعِمُونِ. إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ«(47) ؛ »من ]در برابر نعمت آفرینش و هدایت[ از آنان روزى نمى‏جویم و نمى‏خواهم که مرا طعامى بخشند، همانا خداوند بسیار روزى دهنده و داراى قدرت متین و استوار است«.

6. تقویت قدرت کنترل غرایز
از جمله خطراتى که همواره جامعه بشرى را مورد تهدید قرار داده و در عصرقدرت و تکنولوژى خطراتى صد افزون براى بشریت به بار آورده لجام گسیختگى غرایز، خودخواهى‏ها و تمایلات سرکش نفسانى است.این پدیده شوم نه تنها از جانب علم و دانش و فلسفه‏هاى بشرى مهارشدنى نیست، بلکه اربابان قدرت و دانش را نیز به اسارت خود در آورده و علم و تکنولوژى را نیز در این جهت، استخدام کرده است.
مولوى رومى در این باره مى‏گوید:
اى شهان کشتیم ما خصم برون
مانده خصمى زان بتر اندر درون
کشتن آن کار عقل و هوش نیست
شیر باطن سخره خرگوش نیست
قدرتى خواهم ز حق دریا شکاف
تا به ناخن برکنم این کوه قاف
آن عامل نیرومندى که انسان را از اسارت هواهاى نفسانى آزاد ساخته و قدرت رویارویى با طغیان‏هاى زندگى سوز نفس اماره را مى‏بخشد، ایمان استوار دینى است.
داستایوفسکى مى‏گوید: »اگر خدا )دین( نباشد همه چیز مباح است«.(48) یعنى غیر از خداباورى و ایمان مذهبى هیچ عامل دیگرى توان بازدارندگى از اعمال ضداخلاقى، بیمارى بى عدالتى، تجاوز و فساد و تباهى و رام کردن نفس اماره و سرکش آدمى را ندارد.(49)

7. دیگر کارکردها
افزون بر آنچه گذشت کارکردهاى روان شناختى،(50) فراروانشناختى،(51) روان تنى(52) و جسمانى دیگرى براى دین ذکرشده که به ذکر عناوین آنها بسنده نموده و خواننده عزیز ر ابه مطالعه و جستجوى بیشتر در این زمینه فرا مى‏خوانیم:
1. بهداشت و سلامت جسمانى، طول عمر، پایدارى در فعالیت‏هاى فیزیکى، تقویت سیستم ایمنى و دفاعى بدن، تسریع در بهبودى و کوتاه کردن دوران درمان(53).
2. ایجاد خضوع، تعبد و تسلیم در جهانى آکنده از سرگردانى و تعارضات فکرى.(54)
3. عشق و محبت، پاسخ به غرایز فرامادى بشر و ایجاد لذت‏هاى فراجسمانى،(55) تصفیه غم‏ها و جذب شادى‏ها.(56)
4. کاهش اضطراب، ترس‏ها و وحشت‏ها؛ به ویژه ترس از مرگ.(57)
5. افزایش قدرت کنترل و مدیریت ذهن )سایکو سایبرنیتک((58) و تصویرسازى ذهنى.(59)
6. هویت بخشى، انسجام و تعادل شخصیت،(60) رهایش از آشفتگى و هماهنگ‏سازى افکار و احساسات.(61)
7. امیدبخشى، شجاعت آفرینى و افزایش قدرت پایدارى در برابر دشمنان و زورمندان.(62)
8. بهداشت و سلامت روح و حقیقت برین وجود آدمى.(63)
9. ایجاد وقار و سنگینى و دورى از جلفى و سبکى.(64)
10. کاهش عملیات جنسى.(65)

...................( Anotates ).................
1) Interpertive Experience.
2) quasi-sensory Experience.
3) Relevatory Experience.
4) Regenerative Experience.
5) Numinaus Experience.
6) Mystical.
7) جهت آگاهى بیشتر بنگرید: شاکرین، حمید رضا، براهین اثبات خدا، در نقدى بر شبهات جان هاسپرز، فصل دوم )برهان تجربه دینى(، تهران، مؤسسه فرهنگى دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، 1385.
8) تفاوت‏هاى دیگرى نیز در این باره ذکر شده است. جهت آگاهى بیشتر بنگرید: همان.
9) جهت آگاهى بیشتر بنگرید: محمدتقى فعالى‏تجربه دینى و مکاشفه عرفانى، ص 218-230، تهران: مؤسسه فرهنگى دانش و اندیشه معاصر، چاپ اول، 1379.
10) مسأله کارکردهاى دین در عرصه دانش را در پرسش؟؟؟/////؟؟؟ پى مى‏گیریم.
11) شهید مطهرى، یادداشتها، ج 4، ص 200.
12) همو، مجموعه آثار، ج 3، ص 336، تهران، قم: صدرا، چاپ دهم، 1382.
13) این مسأله اساساً مقوله‏اى معرفتى است، از این رو در بحث از کارکردهاى معرفتى دین تحت عنوان »پاسخ به پرسش‏هاى بنیادین« بررسى شد، لیکن به لحاظ کارکردهاى مهم روانشناختى آن در اینجا نیز به آن اشاره مى‏شود.
41) karl Gustave Jung.
15) پیتر آلستون، ملتون بیکر، محمد لگنهاوزن، دین و چشم اندازهاى نو، ترجمه غلامحسین توکلى، ص 163، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى قم، بوستان کتاب قم، 1376.
61) Victor Frunkle.
71) Superlogo.
18) جهت آگاهى بیشتر بنگرید: مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 164-167، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
19) ملکم همیلتون، جامعه‏شناسى دین، ترجمه محسن ثلاثى، ص 179، تهران، تبیان، چاپ اول، 1377.
20) خوش‏بینى داراى گونه‏هاى مختلف مثبت و منفى است. جهت آگاهى بیشتر بنگرید:

21) طه (20)، آیه 124.
22) see linden thal j.j , meyers, T.K, Pepper M.P., Stern M.S.1470 Mental stutus and. Religious. Beharon. Journal for the scietific study of Religion, 143-144.
See also: Stark, R.)1471( Psyclopa thology andReli: gious Commitment Review of Religious Resaearch, 12, 165- 176
see also: Cgrtner. J. Larson, D, B. Allen G. Religious Commitments and mental Health: A Review Of the Empirical literature, Jornal: Rsychology and theology. 62.6.41
نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان، ج 2، ص 245، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
32) see: pressman .P.Lyons, J.S., Larsin, D.B. and. Starnin, J.J )1990( Religious belief, Depression, and Ambulation Stutus in eldery woman with Broken Hips. American Journd Psychatiry, 147- 758-766.
42) Willer.
52) Meador.
26) جهت آگاهى بیشتر بنگرید:
الف. دکتراحمدعلى نوربالا، شواهد پژوهشى در رابطه بین وابستگى مذهبى و افسردگى )مقاله( اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات، ج 1، ص 17-20 قم، معارف، چاپ اول، 1382.
ب. دکتر قربانعلى اسداللهى، رابطه اعتقادات مذهبى در درمان بیمارى‏هاى افسردگى )مقاله( نقش دین در بهداشت روان )مجموعه مقالات‏ص 41-47، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
72) see: Gartner,J. Larson, D.B., Allen, G. )1991(. Religious commitments and mental Health: A Review of the Empirical Literature, Joural Psychology and Theology, 19,6-26.
82) Adlof.
92) Smart.
03) Autar.
13) Dauids.
23) Loch.
33) Hughes.
43) Adal, E,M. Smart,R.G )1485( Drug use and Rse and Religious affiliation, Feelings, British journal of Addiction.
نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان مجموعه مقالات( ج 2، ص 23، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
53) Comstock.
63) Partridge.
73) Comstock, G.r Partidge, K.B. )1472( Church Ahendance and Health. Tournal of Chronic Disease. 25.665.672.
83) Darakeh.
نیز بنگرید: اسلام و بهداشت روان، ج 1، ص 237-243.
39) دکتر محمد قهرمانى و...، بررسى تأثیر روزه دارى بر وضعیت سلامت روانى )مقاله( نقش دین در بهداشت روان، ج1، ص 244، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
04) see Glenn N.D. Weaver. C.N )1987( Multivariate, Multisurvey study Of Marriage, 40,267-282
see also: Sporawski. M.j,Houghson M.J.)1987( preceriptons for Happy marriage Adjustment and Satisfaction of Couples married so or more yearly, family coordinator, 27, 321, 327.
41) بنگرید:
الف. دکتر باقر غبارى بناب، مطالعاتى در قلمرو مشترک دین و روان‏شناسى )مقاله(، ص 100، حوزه و دانشگاه )فصلنامه(، شماره 29، زمستان 80.
ب. دکتر محمد قهرمانى، و... بررسى تأثیر روزه دارى بر وضعیت سلامت روانى )مقاله(، دین و بهداشت روان، ج 1، ص 244، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
42) بنگرید: دکتر على نقى فقیهى، بهداشت و سلامت روان در آیینه علم و دین، ص 85، قم، حیات سبز، 1384، چاپ اول.
43) جهت آگاهى بیشتر در این زمینه بنگرید: دکتر عبدالله نصرى، فلسفه آفرینش، ص 49 - 73، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
44) بنگرید: جوادى آملى، انتظار بشر از دین، ص 46 و 47، قم، اسراء، چاپ اول، 1380.
45) حدید (57)، آیه 4.
46) بقره (2)، آیه 143 ؛ حج (22)، آیه 65.
47) ذاریات (51)، آیه 56-58.
48) مطهرى، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران و قم: صدرا، 1368.
49) بنگرید:
الف. همو، حکمت‏ها و اندرزها، ص 3.
ب. همو، امدادها و غیبى در زندگى بشر، ص 86.
05) Psyehologic.
15) Parapsychologic.
25) Psy chosomcetic.
53) بنگرید:
الف. اسلام و بهداشت روان، مجموعه مقالات اولین همایش بین المللى »نقش دین دربهداشت روان«، ج 1، ص 28 و 187 - 153، قم، معارف، چاپ اول، 1382.
ب. همان، ج 2، ص 27.
ج. پت کورى، بازگشت به دعا در آستانه هزاره سوم، ترجمه عزیزالله صوفى سیاوش.
54) بنگرید:
الف. ویلیام جیمز، دین و روان، ترجمه مهدى قائنى و...
ب. شهید مطهرى، یادداشت‏ها، ج 4، ص 196، قم و تهران، صدرا، چاپ دوم، 1382.
55) بنگرید:
الف. همان، ص 158 و 159.
ب. همان، ج 7، ص 15-19.
ج. همو، امدادهاى غیبى در زندگى بشر، ص 39، قم: صدرا، چاپ هفتم، 1374.
56) مجموعه مقالات اولین همایش دین در بهداشت روان، ص 167، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
57) بنگرید: شهید مطهرى، یادداشتها، ج 4، ص 122.
85) Psychocyberentic.
59) اسلام و بهداشت روان )مجموعه مقالات(، ج 1، ص 177 - 161.
60) بنگرید: مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 165، قم، نوید اسلام، چاپ اول، 1377.
61) شهید مطهرى، حکمت‏ها و اندرزها، ص 47.
62) همو، یادداشتها، ج 4، ص 123 و 158-159.
63) همان، ص 154.
64) بنگرید:
الف. ویلیام جیمز، دین و ران، ترجمه مهدى قائنى.
ب. شهید مطهرى، همان، ص 169.
65) مجموعه مقالات اولین همایش نقش دین در بهداشت روان، ص 167.
شما برای رسیدن به مطلوب خود می توانید از منابع و کتب زیر استفاده فرمایید:
- مجموعه مقالات همایش بین المللی نقش دین در بهداشت روان در سال 1378 در دانشگاه ایران
- مجموعه مقالات همایش دین و نقش آن در بیماری های روحی و روانی
- نقش نماز در نیازهای روانی، شهید صدر، ترجمه : اشتهاردی
- گفتارهای معنوی، شهید مطهری
- روان شناسی دین
- روان شناسی معنویت
- دین و بهداشت روان
- بهداشت روان از دیدگاه دین، حسینی
- قرآن و روان شناسی، دکتر محمد عثمان نجاتی، ترجمه عباس عرب
- اصول بهداشت روانی، سید ابوالقاسم حسینی

برگرفته از پرسمان

+ نوشته شده در  جمعه یکم اردیبهشت 1391ساعت 18:10  توسط سیدغلامعباس طاهرزاده  |